282. Mijn beste serie ooit: Dark!

Privé - TV/Film/Docu - Mysterie - Filosofie - Paradoxen

 

Duitse Netflix-serie Dark

Wat is de beste serie ooit? Een onnozele vraag natuurlijk, want er is niets zo subjectief als smaak. Al weerhoudt dat sommige oppervlakkige mensen er niet van om over anderen op te merken dat zij “geen smaak” hebben. Waarmee ze in feite zeggen: mijn smaak is de goede en iedereen die mijn smaak niet heeft, heeft een slechte of (anders, nóg denigrerender gezegd) geen smaak.
Wat vind ik de beste serie ooit is natuurlijk de vraag waar het in deze column om draait. Misschien niet de meest interessante vraag die er is, maar wel eentje die leuk is om over na te denken. Al is het alleen al vanwege het feit dat welk antwoord ik geef op de vraag iets over mij zegt als als persoon. Waarmee deze column beschouwd kan worden als een soort vervolg op column 175 (klik hier).
Mijn antwoord: ik vind “Dark” de beste serie ooit. Geen vreemde uitspraak als je bedenkt dat ik deze nieuwe Netflix-serie uit Duitsland twee dagen nadat hij uitkwam op 1 december al had uitgekeken en ik hem bovendien inmiddels alweer voor de tweede keer heb gezien. Net als mijn jongste zoon overigens die mijn fascinatie voor deze serie deelt.

 

Mysterie

Om te beginnen is “Dark” een serie die draait om mysterie en dat is en blijft mijn favoriete onderwerp in films en series en eigenlijk gewoon in het leven in het algemeen.

Van kinds af aan ben ik al gefascineerd door mysteries. Kijk je echter naar het soort mysteries dan ben ik sindsdien behoorlijk veranderd. Daar waar ik vroeger gek was op alle mysteries rondom UFO’s, spiritualiteit en geesten, Atlantis en Big Foot etc., ben ik nu alleen nog maar geïnteresseerd in wetenschappelijke mysteries die écht mysterieus zijn. En die dus niet ontsproten zijn uit de rijke fantasie van de mens en zijn enorm sterke neiging om koste wat het koste maar te willen geloven. Je kunt gerust stellen dat ik op dit punt volwassen geworden ben.

 

Citaat Albert Einstein

Als ik alle ruis - bestaande uit mysteries die eigenlijk geen mysteries zijn - wegfilter, blijven er gelukkig genoeg wetenschappelijke mysteries over om de rest van mijn leven gefascineerd over te blijven nadenken. Denk daarbij al aan “simpele” vragen en mysteries als: wat is leven/dood, hoe begon het leven/wat is er na de dood, waar bestaat het universum precies uit, zijn er meer dimensies, is een theorie van alles mogelijk (de kwantumfysica alleen al is één groot mysterie), wat is tijd etc.?
Kijkend naar alle mysteries is het begrip tijd waarschijnlijk mijn persoonlijke favoriet. Waarmee we terugkomen bij “Dark” waarin tijd het centrale thema is.
Een serie die begint met een citaat van Albert Einstein over tijd heeft al meteen mijn volledige aandacht: “Der Unterschied zwischen Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft ist nur eine illusion, wenn auch eine hartnäckige…” Waarna een stem vervolgt met: “We vertrouwen erop dat tijd lineair verloopt. Dat die voortdurend en gelijkmatig verstrijkt. Tot in de oneindigheid. Maar het onderscheid tussen verleden, heden en toekomst berust slechts op een illusie. Gisteren, vandaag en morgen volgen elkaar niet op, maar zijn in een oneindige cirkel met elkaar verbonden. Alles is met elkaar verbonden.”
En als we dan ook nog in de eerste scene (een klein spoilertje!) een man zien die zichzelf op 21 juni 2019 ophangt terwijl hij een brief achterlaat waarop staat “Niet openen voor 4 november 20:13” dan ben ik verkocht. Dan ga ik meteen vol spanning kijken welke mysteries deze serie gaat ontrafelen.
Ik word niet teleurgesteld, integendeel. Alles aan “Dark” klopt: de mooie beelden, de boeiende personages, de prachtige muziek (met het briljante nummer “Familiair” van Agnes Obel) en “last but not least” het mysterieuze verhaal. Qua sfeer doet “Dark” mij denken aan de eveneens prachtige Franse serie “Les Revenants” die over een ander groot mysterie gaat: de dood.

 

Paradoxen en tijdlussen en The Terminator en Predestination

Het meest boeiende aan spelen met tijd in films en series vind ik de paradoxen en tijdlussen die erin voorkomen waar ik gek op ben. Simpele paradoxen als “Wat ik nu zeg, is fout” (denk er maar over na) vind ik al geweldig, laat staan de bekende grootvaderparadox over tijdreizen die neerkomt op de volgende vraag: "Wat gebeurt er als een tijdreiziger terug in de tijd gaat en (per ongeluk of opzettelijk) zijn grootvader vermoordt, voordat deze de vader of moeder van de tijdreiziger heeft kunnen verwekken"?
Tijdlussen (een tijdlus is een effect verbonden met tijdreizen waarbij gesteld wordt dat het verleden niet veranderd kan worden daar alles al vaststaat) vind ik even boeiend en zorgen ervoor dat ik bijvoorbeeld een actiefilm als “The Terminator” met Arnold Schwarzenegger zeer kan waarderen.
In deze actieklassieker uit 1984 zit de volgende – spoileralert! - boeiende tijdlus: als robots in de toekomst de wereld dreigen over te nemen is er één verzetsheld - John - die met zijn verzetsgroep heftig tegenstand biedt. Hierdoor besluiten de robots een van hen - de Terminator - terug te sturen in de tijd met als doel de moeder van John te vermoorden voordat ze hem op de wereld zet. Het verzet is echter zo slim om ook iemand van hen terug in de tijd te sturen om te voorkomen dat de moeder wordt vermoord. Deze man slaagt er uiteindelijk in om de Terminator op tijd te vernietigen. Intussen heeft hij echter een relatie met John’s moeder gekregen waarna zij zwanger blijkt te zijn geraakt van jawel… John natuurlijk!
Wie net als ik gek is op dit soort mindfuck-achtige tijdlussen moet “Dark” absoluut zien en zal ‘m geweldig vinden. Net als overigens de film “Predestination” uit 2014 die de grootste mindfuck-film is die ik ooit gezien heb. Voor wie deze nog wil zien: geen voorinformatie is het best, gewoon kijken! 

 

Nietzsche en de filosofische theorie van eeuwige wederkeer

Net als dat je met vrijwel elk écht wetenschappelijk mysterie een link kunt leggen met de filosofie wordt dat in “Dark” ook direct gedaan doordat een van de personages terloops praat over de theorie van de Duitse filosoof Frederich Nietzsche (1844-1900) over de eeuwige wederkeer.
In zijn filosofische boek "Die fröhliche Wissenschaft" (1882) laat Nietzsche de lezer al nadenken over de vraag wat je zou doen als er op een dag een demon je in je eenzaamste moment de keuze zou voorleggen of je het leven dat je leidt tot in het oneindige opnieuw zou willen leven, met alle pijn en vreugde die je hebt meegemaakt. Of zoals Nietzsche het zo mooi zegt: de zandloper des tijds zou steeds weer opnieuw worden omgedraaid en korreltje voor korreltje zou je alles steeds weer opnieuw beleven. Zou je dat doen of zou je de demon vervloeken?
In “Also sprach Zarathustra” (1885) werkt Nietsche de theorie van de eeuwige wederkeer verder uit. Eenvoudig gezegd komt de theorie erop neer dat Nietzsche ervan uitgaat dat de werkelijkheid van mens en natuur een samenspel van krachten, wil en macht is die weliswaar voortdurend woelt, verandert en vervalt maar die uiteindelijk gewoon terugkomt op hetzelfde punt en zich daarna eindeloos herhaalt. Nietzsche zet zich hiermee af tegen het religieuze denken waarin tijd lineair verloopt en je als het goed is toewerkt naar een mooi einddoel, simpel gezegd de hemel. In het denken van Nietzsche is tijd echter niet lineair, het is een cirkel waarin steeds alles tot in het oneindige terugkeert.

 

Mijn eigen theorie van eeuwige wederkeer

Grappig is dat ik al lang voordat ik mij een jaar of tien geleden stap voor stap in de filosofie begon te verdiepen, nadacht over filosofische onderwerpen als het verloop van tijd, het leven, de dood etc.

Zo had ik als jong volwassene ooit al een keer bedacht dat het best eens zo zou kunnen zijn dat het leven zich gewoon eindeloos herhaalt. Wat dan ook meteen - iets dat ik heel slim van mezelf bedacht vond - een verklaring zou kunnen zijn voor al die mensen die kleine dan wel hele grote déjà vu’s hebben (met bijbehorende reïncarnatietheorieën over vorige levens). Déjà vu’s die dan in mijn ogen dus niets met vorige levens of zo te maken hadden, maar waarvoor een veel simpelere verklaring bestond: het waren gewoon een soort van onbewuste herinneringen aan hetzelfde leven dat al talloze keren daarvoor was geleefd.
Omdat ik alle overige geloven met hun hemels, hellen, Nirwana’s en wat nog allemaal meer (nóg) ongeloofwaardiger acht dan mijn geloof in een cirkelachtige “constructie” ga ik nog steeds mee met mijn eigen theorie van eeuwige wederkeer. Het bijkomende voordeel van een cirkelredenering is dat je af bent van het kip-ei vraagstuk en je geen oorzaak voor het begin hoeft te zoeken (wie heeft God gemaakt of wie heeft de Big Bang in gang gezet?). Er is eenvoudigweg geen begin of einde. De vraag hoe (en door wat of wie) die cirkelconstructie dan ooit is ontstaan, negeer ik voor het gemak even... 

 

Gedachte-experiment

De demon van Nietsche doet mij overigens denken aan een eigen gedachte-experiment, een hypothetische situatie die ik ook al lang geleden ooit zelf heb bedacht. Stel je voor dat je van iemand - noem het God of de duivel of welk almachtig wezen dan ook - de mogelijkheid krijgt om óf gewoon verder te gaan met je leven zoals je nu leidt óf dat je een willekeurig moment uit je verleden mag uitkiezen waarnaar je dan terug gebracht wordt om van daaruit weer verder te kunnen leven mét (heel belangrijk) het behoud van alle kennis van het verloop van je huidige leven, wat zou jij dan doen?
Ik heb daar tot op de dag van vandaag best veel over nagedacht en ik moet zeggen dat dat toch een groot dilemma zou opleveren. Al zou het beste antwoord natuurlijk zijn dat je helemaal niets wenst te veranderen.
Aan de ene kant zou ik zeggen van breng me maar terug naar mijn geboorte. Eenvoudigweg omdat ik om heel veel uiteenlopende redenen (met het gebrek aan zelfkennis op nummer 1) niet echt tevreden ben over hoe mijn leven is gegaan en ik met terugwerkende kracht veel dingen anders zou hebben gedaan. De mogelijkheid om een tweede kans te krijgen en veel dingen anders en beter te doen, is dan uiteraard zeer aanlokkelijk. En zeker met de wetenschap dat ik in dat geval alle informatie met alle zelfkennis vanuit mijn (vorige) leven nog zou hebben waardoor ik precies weet waar al mijn valkuilen liggen en hoe ik alles beter kan gaan doen.
Maar aan de andere kant zou ik het naar mezelf en mijn kinderen toe natuurlijk niet kunnen verantwoorden als ik daarvoor zou kiezen, aangezien dat zou inhouden dat zij dan nooit zullen worden geboren. Weinig mensen die vlak voordat ze trouwen te horen krijgen dat hun huwelijk honderd procent gegarandeerd in een scheiding eindigt, zullen er tenslotte mee doorgaan. Iedereen wil gewoon een partner waarmee ze oud worden en zeker ik als romanticus zou daar absoluut voor gaan.
Kortom, ik heb al bedacht wat ik zal doen als de dag komt waarop ik mag kiezen. Ja, ik kijk duidelijk teveel sciencefictionseries en -films , ik weet het. Mijn keus zal vallen op het terugkeren naar het moment waarop mijn jongste kind, mijn dochter, net geboren is. Waarom? Omdat dan al mijn kinderen in elk geval geboren zijn. Daarnaast krijg ik zo een tweede kans om eindelijk een keer heel open, direct en vol lef met mijn vrouw te praten.
Waarmee ik overigens niet wil zeggen dat ik daarmee mijn scheiding zou willen voorkomen. Nee integendeel zelfs. Ik zou de scheiding meteen in gang zetten. Tenminste nadat de kraamtijd en de eerste twee maanden zeg maar voorbij zijn. Ik mag dan soms tactloos zijn, maar zó tactloos ben ik nou ook weer niet. Mijn vrouw en ik verschillen eenvoudigweg teveel voor een goed huwelijk en hoe ver en hoe vaak ik ook een sprong terug in de tijd zou maken, zou dat natuurlijk weinig tot niks niks aan de situatie veranderen. Maar door het versnellen van de scheiding zou ik (met hulp van alle kennis die ik dan heb over hoe de eerste keer was verlopen) juist een hoop ellende kunnen besparen denk ik. Zo zou er denk ik ook juist meer begrip ontstaan tussen mijn aanstaande ex-vrouw en ik doordat onze communicatie zal verbeteren door mijn meer open en directe houding. Iets wat ik zeker weet. Als er namelijk één ding is geweest wat ik van mijn mislukte huwelijk heb geleerd, is het wel dat ik mij gewoon moet gedragen zoals ik van nature ook ben: open en direct en nergens omheen lullen. Inmiddels sta ik ook wel zo bekend bij mijn vrienden en kinderen. Gelukkig maar. 

 

Hoe een geweldige serie rondom het thema tijd je aan het denken zet. Mijn beste serie ooit: “Dark”, een absolute aanrader!
 

Tonko

Wil je reageren op deze column? Ik hoor graag jouw mening!
Klik onderaan dit blog op "(Geen) opmerkingen" en plaats je reactie.

 

 

 

Agnes Obel

"Familiair"

Uit Netflix-serie Dark

(bron: YouTube)

 

28. Eventjes bewijzen dat God bestaat

Privé - Filosofie - Religie en geloof - Godsbewijs - Paradox

Filosofiegroep

Een paar jaar geleden heb ik een filosofiegroep opgericht. Vorige week hadden we weer een bijeenkomst. Op het strand van Zandvoort sprak ik met een van de vrouwelijke leden over de mannelijke, christelijke (!) promovendus in ons midden die de week daarop doctor in de Filosofie zou gaan worden. Om die titel definitief te pakken, moet hij alleen nog maar eventjes bewijzen dat God bestaat. Althans dat - het leveren van een godsbewijs - is het centrale onderwerp van zijn proefschrift dat hij moet gaan verdedigen. Een makkie!
Het gesprek op het strand leidde tot een hevige discussie met genoemde vrouw. Zij was van mening dat er een dag zou kunnen komen waarop de mens door de toename van al zijn kennis en techniek daadwerkelijk in staat zou zijn om de oorzaak van ons bestaan te bewijzen. Ik was, en ben, het daar absoluut niet mee eens. 

 

Grootvaderparadox

Er zijn de afgelopen tijd uitvindingen gedaan die vroeger niemand ooit voor mogelijk had gehouden en waarom zou dit dan niet kunnen, lichtte ze haar mening toe. Ik vind die vergelijking niet opgaan. Net als dat elektriciteit en al haar mogelijkheden vroeger moeilijk voorstelbaar waren voor in de toekomst, zijn bijvoorbeeld tijdreizen en onsterfelijk worden dat voor nu ook. En toch acht ik beide in de toekomst niet uitgesloten.

Tijdreizen naar het verleden is waarschijnlijk een ander verhaal gezien de wetenschappelijke problemen die dat met zich meebrengt door de grootvaderparadox: je gaat terug in de tijd en doodt je grootvader voordat die je vader/moeder heeft kunnen verwekken, waardoor jij nooit geboren kan worden, laat staan dat je ooit in een tijdmachine zou kunnen klimmen.
Maar tijdreizen naar de toekomst dan? Ok, daarvoor zal men met hulp van de LHC’s ₁ van de toekomst eerst nog wel de nodige hobbels moeten nemen, maar wie weet. Waarom niet?

Onsterfelijk worden? “Gewoon” een kwestie van een manier vinden waardoor we afkomen van die vervelende (?) limiet aan de celdeling in ons lichaam: de Hayflick-limiet. Als we dan ook meteen voorkomen dat de onsterfelijke cellen kankerachtige cellen worden dan zijn we er. Voilà: onsterfelijkheid is geboren (om nooit meer te sterven)!

 

De eerste veroorzaker

Maar de oorzaak van ons bestaan bewijzen, dat is toch wel even andere koek. Al is het alleen maar omdat je hierbij vroeg of laat ook met een paradox₂ wordt geconfronteerd. Er zal ongetwijfeld een officiëlere naam voor zijn, maar ik noem ‘m hier voor het gemak even de kip-ei paradox: de kip komt uit het ei (“oorzaak” van de kip) net als dat het ei uit de kip komt (“oorzaak” van het ei).

Zelf zeg ik hierover altijd het volgende: het kan nooit zo zijn dat als ik dood ga en ik kom boven en zie dat er inderdaad een hemel is en een God die me staat op te wachten, dat Hij me dan gaat uitleggen hoe alles is ontstaan en dat ik dan vervolgens zeg: “Aha bedankt, nu snap ik het allemaal!” Dat kan nooit.

Niet omdat ik nou zo dom ben. Maar gewoon omdat ons menselijk denkvermogen zijn beperkingen heeft. De mens denkt in oorzaak en gevolg. Alle gevolgen, alles wat is of wat gebeurt, heeft een oorzaak en/of is veroorzaakt. En als je alles logisch gaat door beredeneren en deduceren totdat je bij de laatste oorzaak komt (noem het voor het gemak: de eerste veroorzaker) dan nog ben je er niet, want dan rest nog één “simpele” vraag: hoe is die eerste veroorzaker dan weer veroorzaakt? In feite dezelfde vraag die ik als kind al aan mijn ouders stelde: “Maar wie heeft God dan gemaakt?”

Daar kom je niet uit. Dus moet je op dat punt stoppen. Dat doe je met behulp van een premisse: die eerste (onveroorzaakte!) veroorzaker₃ is er. Punt. Dat nemen we gewoon als waarheid aan. “No questions asked!” Prima. Ik begrijp dat je dat moet doen. Anders kom je er niet uit en blijf je eeuwig hangen in een vicieuze cirkel. Maar hoe logisch deze aanpak ook is, de vraagstelling “Hoe zijn wij ontstaan?” los je er natuurlijk niet mee op. Dat is een illusie.  

 

Geen bewijs maar een argumentatie

Mijn mannelijke én christelijke Filosofiegroep-collega ontkende dit overigens ook niet. In een interview dat Andries Knevel van de EO onlangs met hem afnam over zijn proefschrift, zei hij meteen: “Het is geen bewijs. Het is een argumentatie.” Iets wat ik persoonlijk "nogal" (understatement) een enorme afknapper en anti-climax vind. Dan ga je dus beweren dat je voor iets - en niet zomaar iets maar voor het bestaan van God - een bewijs hebt gevonden, dan word je vervolgens uitgenodigd voor een interview en dan nog voordat de eerste vraag wordt gesteld, vermeld je terloops dat je eigenlijk geen bewijs hebt gevonden maar wel argumenten. Dat vind ik net zoiets als dat ik ga roepen dat ik bewijs heb gevonden voor het bestaan van bigfoot en dat als eenmaal de wereldpers zich heeft verzameld ik heel droogjes zeg: "Nou ja bigfoot, ik bedoel eigenlijk een gigantische gorilla..."    

Maar goed, laat ik echter vooropstellen dat ik het heel goed én noodzakelijk vind dat er mensen zoals hij zijn die dergelijke pogingen ondernemen om zo dicht mogelijk bij “de waarheid” te komen. Zonder deze mensen zouden er tenslotte geen ontwikkelingen in de wetenschap en filosofie zijn. Mij rest dan ook niets anders dan een diepe buiging maken voor deze zwaargewicht in onze filosofiegroep. Bovendien: als er iemand van ons het bewijs voor het bestaan van God zou kunnen vinden dan is hij het wel. 

 

Prachtige illusie

Inmiddels is de promovendus geen promovendus meer, maar een doctor. De verdediging van zijn proefschrift op de Vrije Universiteit in Amsterdam heeft hij met goed gevolg afgerond. Een prachtige ceremoniële gebeurtenis overigens die mij enerzijds deed denken aan de zeer grappige Laurel en Hardy-film “A Chump at Oxford” (1940) en anderzijds aan een begrafenis. Laat ik het zo zeggen: ik heb begrafenissen meegemaakt die levendiger waren.
Zoals verwacht, werd het bewijs dat God bestaat niet geleverd. De Nobelprijs kon in de kast blijven. Hoe voorspelbaar deze uitkomst ook was, bekroop mij toch een teleurstellend gevoel. Jammer dat deze prachtige illusie (opnieuw) een illusie zou blijven.

Mijn God, wat was ik graag spontaan een overtuigd christen geworden. Met de geruststellende gedachte dat ik straks na mijn dood tot in de eeuwigheid in de hemel zou verblijven met mijn familie, vrienden en partner. Een partner die ik voor mijn dood dan nog wel even snel moet zien te vinden, maar dat terzijde. Jammer dat de haast die ik altijd voel om nog zoveel mogelijk uit mijn leven te halen tot mijn dood onverminderd groot zal blijven. Ook dit proefschrift heeft niets kunnen veranderen aan de wankele status van de zekerheid dat mijn "leven" na mijn dood nog ergens doorgaat.
Eigenlijk geloof ik maar één ding. De Belgische mediapersoonlijkheid Wiet van Broeckhoven verwoordde het ooit prachtig als volgt: “Ik geloof dat er leven is na de dood. Maar ik geloof niet dat ik het nog zal meemaken.” 

 

Tonko

Wil je reageren op deze column? Ik hoor graag jouw mening!
Klik onderaan dit blog op "(Geen) opmerkingen" en plaats je reactie.

 

₁ Large Hadron Collider: de grootste deeltjesversneller van dit moment, gelegen in de buurt van Genève in Zwitserland.

₂ Nog een leuke, misschien wat flauwe paradox over het bestaan van God: Als Hij bestaat, dan is Hij almachtig. Maar dan is Hij in staat een steen te maken die Hij zelf niet kan opheffen. In dat geval bestaat er een steen die Hij niet kan opheffen en dus is Hij niet almachtig. God bestaat daarom niet…

₃ Of je die eerste veroorzaker dan God moet noemen, is overigens een heel ander verhaal. En als je dat dan toch doet, moet je eigenlijk een definitie geven van wat je onder God verstaat. Iets wat mij geen gemakkelijke opgave lijkt.